Τι κρύβεται πίσω από ένα όνομα; Η περίπλοκη πραγματικότητα της μετανάστευσης και των ανθρώπινων δικαιωμάτων στον 21ο αιώνα

Ημερομηνία δημοσίευσης πρωτότυπου άρθρου: 15.10.2015
Μετάφραση από τα αγγλικά: Translate for Justice
Πρωτότυπο κείμενο στα αγγλικά: https://www.opendemocracy.net/can-europe-make-it/pia-oberoi/what%E2%80%99s-in-name-complex-reality-of-migration-and-human-rights-in-twenty

PIA OBEROI 15 Οκτωβρίου 2015

Γιατί ένας πρόσφυγας να είναι κάποιος που φεύγει μακριά από τον πόλεμο; Γιατί να μην είναι κάποιος που φεύγει μακριά από την απελπιστική φτώχεια;

Mediterranean_coast_of_Libya[1]
Δρόμος προς την ακτή της Λιβύης. Wikimedia/Koperczak. Ανοιχτός ιστοχώρος.

Η Raisa Abdul Azim ήταν οκτώ μηνών και ο Aylan Kurdi τριών, όταν οι οικογένειές τους επιβιβάστηκαν, με διαφορά λίγων ημερών μεταξύ τους, σε ακατάλληλα προς πλεύση πλοία, αναζητώντας ένα καλύτερο μέλλον για τα παιδιά τους στην Ευρώπη. Οι ξεριζωμένες τους ζωές και ο τραγικός και σπαρακτικός θάνατός τους στη θάλασσα είναι τα μόνα κοινά τους σημεία. Η Raisa όμως ήταν κόρη Μπαγκλαντεσιανών μεταναστών που δούλευαν στη Λιβύη, ενώ ο Aylan ήταν γιος Σύρων προσφύγων στην Τουρκία. Και κατά γενική ομολογία αυτά υποτίθεται πως είναι ουσιαστικά δύο διαφορετικά είδη ανθρώπων.

Είναι όμως;

Λόγω της απουσίας ενός καθολικού, νομικού ορισμού, η λέξη «μετανάστης» περιγράφει απλώς ένα ποικίλο σύνολο ανθρώπων που μετακινούνται και ζουν σε μία χώρα που δεν είναι η δική τους. Σύμφωνα με στοιχεία όμως, από τα 232 εκατομμύρια διεθνών μεταναστών στον κόσμο, περίπου 19,5 εκατομμύρια είναι πρόσφυγες που δραπέτευσαν από τις χώρες τους λόγω των συγκρούσεων και των διώξεων. Ωστόσο, αυτά είναι απλώς νούμερα που δεν φανερώνουν τα κίνητρα και τις ανάγκες των μεταναστών και ιδίως εκείνων που δεν είναι πρόσφυγες, αλλά έχουν εντούτοις περιθωριοποιηθεί και αποκλειστεί, όντας ευάλωτοι σε σωματικές βλάβες.

Και ανεξάρτητα από το αν τέτοιου είδους μετανάστες αποτελούν το 20 ή το 50 τοις εκατό αυτών των χαοτικών «μεικτών μεταναστευτικών ροών», οι ζωές τους μετράνε.

Πριν από περίπου 70 χρόνια, υπό τη σκιά ενός επικείμενου Ψυχρού Πολέμου, ο «πρόσφυγας» ορίστηκε από την παγκόσμια κοινότητα ως κάποιος που έφευγε λόγω πολιτικής δίωξης και όχι ως κάποιος που εξαναγκαζόταν σε φυγή λόγω ακραίας φτώχειας. Ωστόσο, στις δεκαετίες που μεσολάβησαν από το 1951, οι λεπτές αποχρώσεις της διεθνούς μετανάστευσης έγιναν πιο ξεκάθαρες. Γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι τα όρια της ανθρώπινης εμπειρίας δεν είναι ούτε τόσο οργανωμένα, ούτε τόσο ξεκάθαρα διαχωρισμένα, όσο θα ήθελαν οι καλογραμμένοι μας νόμοι.

Η δυναμική της μετανάστευσης αλλάζει.

Σήμερα, η μετανάστευση εκατομμυρίων μεταναστών χαρακτηρίζεται από ποικίλους βαθμούς εξαναγκασμού και θέλησης από την αρχή μέχρι το τέλος. Τα ταξίδια είναι μακρινά και προς κάθε κατεύθυνση και καθώς το ταξίδι εξελίσσεται, οι συνθήκες και η κατάσταση ενός ατόμου μπορεί να αλλάξει, και συχνά σε δραματικό βαθμό. Πολλοί «κολλάνε» σε στρατόπεδα προσφύγων για χρόνια. Πολλοί άλλοι δεν φτάνουν ποτέ κάπου και δουλεύουν σε εξευτελιστικές θέσεις εργασίας, παγιδευμένοι σε έναν φαύλο κύκλο ευπάθειας, κακοποίησης και ανασφάλειας, ο οποίος εντείνεται μέσω της μετανάστευσής τους.

Λίγα πράγματα γνωρίζουμε για τη ζωή και το θάνατο της Raisa Abdul Razim, κυρίως μέσω των λιγοστών τηλεοπτικών καμερών στις ακτές της Λιβύης. Οι γονείς της, προφανώς, έζησαν και εργάστηκαν στη Λιβύη για χρόνια και η Raisa και η πεντάχρονη αδερφή της γεννήθηκαν εκεί. Το ότι η οικογένειά της αποφάσισε να παραμείνει στη σημερινή Λιβύη και στο φονικό χάος που επικρατεί και το πότε η κατάσταση έγινε πια αβάσταχτη ώστε να ξεκινήσουν για ένα επικίνδυνο ταξίδι προς την Ευρώπη παρά να γυρίσουν πίσω στο Μπαγκλαντές, προκύπτουν εκ του αποτελέσματος. Το Μπαγκλαντές είναι μία από τις πιο φτωχές χώρες του κόσμου και βρίσκεται σε μία περιοχή, από τις πιο επιρρεπείς σε καταστροφές, αφού πλήττεται συχνά από καταστροφικές πλημμύρες και κυκλώνες. Υπολογίζεται ότι περίπου το 43 τοις εκατό του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο της φτώχειας, και αυτό συμβαίνει στην 9η πιο πολυπληθέστερη χώρα στον κόσμο.

Δεν έχουμε βρει ακόμη μια καλύτερη λέξη για τους ανθρώπους που δεν μπορούμε να αποκαλέσουμε «πρόσφυγες», αλλά που παρ’ όλα αυτά μετακινούνται αναζητώντας απελπισμένα ελπίδα, ευκαιρίες, ασφάλεια και αξιοπρέπεια.

Υποτίθεται πως οι μετανάστες, αν δεν φεύγουν λόγω συγκρούσεων ή πολιτικής δίωξης, έρχονται με τη θέλησή τους και κατά συνέπεια μπορούν εύκολα να γυρίσουν πίσω. Αλλά εδώ, η έννοια της «θέλησης» δεν υφίσταται: πόσο εθελοντική είναι η μετανάστευση κάποιου που δεν μπορεί να παρέχει στον πατέρα του σωτήρια για τη ζωή του υγειονομική περίθαλψη σε μία χώρα που μετά βίας βγάζει τα προς το ζην, ή μίας γυναίκας της οποίας τα παιδιά δεν έχουν μέλλον σε μία χώρα με διαλυμένο εκπαιδευτικό σύστημα; Φτώχεια και ανισότητα, διακρίσεις, έλλειψη τροφής και νερού, ανύπαρκτη υγειονομική περίθαλψη, στέγαση και εκπαίδευση: όλα αυτά, μόνα τους ή σε συνδυασμό, αποτελούν κίνητρα για μετακίνηση, η οποία δεν είναι ουσιαστικά εθελούσια. Όπως είχε πει και ο αμερικανός συγγραφέας Teju Cole, «μερικές φορές η ακραία φτώχεια ή η ατελείωτη αξιοκαταφρόνητη πάλη είναι το όπλο στον κρόταφό σου».

Αντιπαραβάλλοντας τον «άξιο σημασίας» πολιτικό πρόσφυγα με τον «ανάξιο σημασίας» οικονομικό μετανάστη είναι μία πράξη που όχι μόνο αγνοεί την περίπλοκη πραγματικότητα, αλλά και που μετατρέπεται σε παιχνίδι στα χέρια εκείνων που θέλουν να υποβιβάσουν και να δαιμονοποιήσουν τους αλλοδαπούς για τους δικούς τους σκοπούς. Η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων δεν είναι παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος: συμπεριλαμβάνοντας και τους μετανάστες στην προστασία, την οποία δικαιούνται να λάβουν σύμφωνα με τα πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν θα στερήσουμε από τους πρόσφυγες την προστασία που κι εκείνοι δικαιούνται σύμφωνα με το δίκαιο για τους πρόσφυγες.

«Άρπαγες» και «κλέφτες» είναι μερικοί από τους όρους μίσους που χρησιμοποιούν πολιτικοί και λαϊκίστικα μέσα για τους μετανάστες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να τους αφήσουμε να ορίσουν αυτοί ποιοι είναι οι μετανάστες, τι θέλουν ή τι αξίζουν. Όλοι οι μετανάστες αξίζουν την συμπόνια και την κατανόησή μας ως ανθρώπινα όντα. Ως κάτοχοι δικαιωμάτων έχουν όλοι το δικαίωμα στην ίση προστασία του νόμου για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Συμπερασματικά, η επιτυχία των μεταναστευτικών πολιτικών μας θα εξαρτηθεί από την κατανόηση των ατομικών κινήτρων και φραγμών των μεταναστών και από τη μεταχείριση αυτών ως ανθρώπινων όντων και όχι ως απειλής και στατιστικών στοιχείων.

Προς «έκπληξη» όλων, δεν ψάχνουν για φιλανθρωπίες. Στην Ευρώπη μόνο υπολογίζεται ότι σε περίπου 50 χρόνια το εργατικό δυναμικό θα μειωθεί κατά περίπου 50 εκατομμύρια εργάτες. Στην ΕΕ ο συνεχώς γηράσκων πληθυσμός θα παρατηρήσει το δείκτη εξάρτησης ηλικιωμένων σχεδόν να διπλασιάζεται από το 27,5% το 2013 σε 51,0% το 2080. Οι ανάγκες φροντίδας θα αυξηθούν και θα υπάρχουν λιγότεροι νέοι να φροντίσουν τον αυξανόμενο πληθυσμό των ηλικιωμένων.

Για παράδειγμα, σύμφωνα με το Ινστιτούτο Bertelsmann, οι μισοί Γερμανοί εργάτες, μέσα στα επόμενα 15 χρόνια, θα είναι συνταξιούχοι. Χωρίς τους μετανάστες από χώρες εκτός της ΕΕ, το εργατικό δυναμικό της Γερμανίας είναι πιθανό να μειωθεί από τα 45 εκατομμύρια που υπολογίζεται σήμερα, στα 29 εκατομμύρια ανθρώπους (ή κατά 36 τοις εκατό) μέχρι το 2050.

Κι όμως, παρά τη διαρθρωτική ανάγκη για μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό, τα τακτικά κανάλια εισόδου στην Ευρώπη είναι γενικώς ανεπαρκή − ιδιαίτερα για τους τομείς ανειδίκευτων εργατών, που έχουν και μεγαλύτερη ανάγκη, όπως η νοσηλευτική και οι υπηρεσίες φροντίδας − γεγονός που εξαναγκάζει πολλούς μετανάστες να καταφύγουν σε εναλλακτικές διαδρομές. Συγχρόνως, έχει καταγραφεί ότι οι μετανάστες συμβάλλουν περισσότερο σε φόρους και σε εισφορές κοινωνικής ασφάλισης σε σχέση με αυτά που λαμβάνουν σε επιδόματα. Γι’ αυτό οι μεταναστευτικές πολιτικές μας πρέπει να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και να μην αναλώνονται σε μύθους και στερεότυπα.

Και για αυτούς τους αμέτρητους και απελπισμένους μετανάστες − τη νεαρή γυναίκα που αναζητά οικονομική ελευθερία έχοντας επιβιώσει από σεξουαλική βία στο μακρινό της ταξίδι μέσα από την αφιλόξενη έρημο, τον έφηβο που επιβιβάζεται σε μια βάρκα που μπάζει, ως ο μοναδικός προστάτης μιας εξαθλιωμένης οικογένειας, τη Raisa Abdul Azim και την οικογένειά της που αναζητούσαν ένα αξιοπρεπές μέλλον − γι’ αυτούς λοιπόν τους μετανάστες ίσως χρειαστούμε μια καινούρια λέξη ή εν τέλει ακόμα και ένα νέο πλαίσιο προστασίας. Αλλά για την ώρα χρειαζόμαστε την αποφασιστικότητα, ώστε οι πράξεις μας να συνάδουν με τα λόγια της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου: «Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα».

Η Pia Oberoi είναι Σύμβουλος για τη Μετανάστευση και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στο Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών του Ύπατου Αρμοστή για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Το άρθρο γράφτηκε υπό προσωπική ιδιότητα και δεν εκφράζει απαραίτητα τις απόψεις των Ηνωμένων Εθνών.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s